|
Rezumu konteúdu |
Apresenta lo'os seremonia kona ba istoria tempu uluk Mambae nian: Sosiedade laós sivilizadu molok lulik (orden Maromak ka matebian sira-nian) mosu. Iha tempu lulik, sivilizasaun mosu duni, naroman no nakukun okupa sira-nia fatin. Serimónia ne’e kultura mambae nian iha rejiaun sentrál Timor-Leste nian kona-ba kriasaun eziste ona tinan barabarak liubá. Maibé ema la hala’o serimónia ne’e dékada barak ona ("tinan barak liubá"), antezde okupasaun Indonézia nian iha área Hatobuiliku, Ramelau nian. Serimónia ne’e hala’o fali tanba Ros Dunlop, múzika no muzikóloga australianu ne’ebé prepara ninia doutoramentu kona-ba "Traditional Music of East Timor and its relationship to the Social and Cultural Mores and Lulic World View of its Indigenous People" [Múzika Tradisionál Timor-Leste nian no ninia Relasaun ho Tradisaun Sosiál no Kulturál sira no Vizaun Lulik kona-ba Mundu Povu nian], 2016, University of Newcastle, Austrália. |
|
Sekuénsia sira |
Mau-lelo hanesan rituál ida ne’ebé kombina dansa, teatru, instrumentu, no knananuk ba Mambae oan sira, maibé oras ne’e la hatudu ona. Iha tempu uluk, Mau-lelo halo dala ida iha tinan ida nia laran, iha fulan naroman fulan Juñu nian. Nia hanesan espetákulu ne’ebé konta mitu kona-ba orijen ema nian iha tempu antigu liubá. Istória ne’e konta filafali husi Señór Afonso Pereira, ne’ebé hanesan lia-na’in husi aldeia (?) Mulo, maka tuir maine’e:
Iha inísiu , mundu ne’e nakukun loos; no seidauk iha uma lulik no hanoin ida atu haketak loos no sala. Iha tempu ne’ebá iha feton ho naan ida de’it, naran Mau-lelo no Bui-lelo. Sira konsege hetan oan mane na’in ida ho naran Absah. Bainhira Absah boot ona, nia hakarak hatene sé mak nia aman. Nia husu nia amá maibé nia amá la hatán. Absah hatene ona katak iha mundu ne’e la iha mane seluk tan, entaun nia deskonfia katak nia aman mak nia amá nia maun, nune’e nia hanoin ona katak nia aman halo sala hodi hola fali nia feton. Tanba Mau-lelo halo ona sala ne’e, entaun Absah hanoin katak nia tenke oho tiha nia aman hodi hamoos sala ne’e. Absah hanoin mós katak oho tiha nia aman mak mundu ne’e foin naroman. Hahú husi tempu ne’e mak ema hatene saida maka loos no saida maka sala, no mosu uma lulik.
Bainhira konta fali istória Mau-lelo nian ne’ebé kaer papél Absah nian hanesan ema koñesidu no respeitadu, no simu bua malus husi feto sira. Ida-ne’e tuir rituál ida naran Siaka ne’ebé ema huu ho ahu. Siaka tenke halo antes Mau-lelo hetan kaptura. Huu ahu husi loos ba karuk hodi bolu kalohan no udan mai atu taka rai hodi bele oho Mau-lelo. Ida-ne’e bolu bidu du ma sabai no Onor koko morma, no halo para Mau-lelo la bele sai husi nia uma, tanba Absah ho nia ema sira atu mai kaer no oho nia. |
/ 121 
