• englishfrançaisportuguêstetum
Centro Audiovisual Max Stahl Timor-Leste
HomePesquisa
DocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumentoDocumento
Masakre Santa Cruz nian, iha Díli. Imajen orijinál sira ne’ebé la’ós editadu. Imajen sira-ne’e hasai tiha entre 6 oras no 8 oras ho balun dadeer
Impressão 
  • Descrição
  • Storyboard
  • Sekuénsia sira
  • Documentos de Suporte
Identificação
ID Dokumentu nian 15
Lian TT
ID CAMSTL BETA_91_0070
ID Ina VDD08007962
Dokumentu nia Tipu rush
Fundu CAMSTL public
Archivo CAMSTL
Dokumentu nia Jéneru Koleksaun CAMSTL, Reportage, Elément brut
Pasta temática Museo Lian Portugues nian, CAMSTL UC Loke, HISTORIA kona ba SOSIAL ho EKONOMIA, Massakre sira, Informasaun Economico, Politico ho Sosial
Arquivo FALINTIL Forza Armada ba Libertasaun Nasional Timor-Leste nian, História, Santa Cruz
Página inicial Carrousel
 
Títulos
Titulu Masakre Santa Cruz nian, iha Díli. Imajen orijinál sira ne’ebé la’ós editadu. Imajen sira-ne’e hasai tiha entre 6 oras no 8 oras ho balun dadeer
 
Data sira
Data Filmajen nian 12/11/1991
a 12/11/1991
Durasaun 01:02:10
 
Testu sira
Rezumu konteúdu Imajen sira la’ós editadu ne’ebé Max Stahl hasai entre 6 oras no 8 oras ho balun dadeer, loron 12 fulan-Novembru 1991, bainhira Masakre Santa Cruz akontese iha Díli. Filme hahú rai-naroman ho preparasaun ba demonstrasaun iha uma ida nia laran. Filme bá nafatin ho misa iha Igreja Motael nian, demonstrasaun no buat ne’ebé akontese molok no durante masakre.

Iha uma ida iha Dili, labarik sira hamatan sira-nia inan-aman, maun no biin sira ne’ebé hatudu bandeira no faru sira ne’ebé prepara tiha ho símbolu no liafuan ruma kona-ba Timor-Leste nia funu ba ukun rasik an. Símbolu sira-ne’e inklui mós partidu polítiku sira ne’ebé ataka malu durante funu sivíl 1975 no harahun tiha liutiha invazaun no okupasaun Indonézia nian.

Iha bandeira ida FALINTIL (Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste) nian no bandeira Portugál mós. Faru sira inklui naran organizasaun foin-sa’e sira-nian (OJETIL) no partidu polítiku APODETI (ne’ebé horiuluk fó apoiu ba integrasaun iha Indonézia), UDT (partidu ne’ebé halo golpe ne’ebé hahú funu sivíl) no FRETILIN (partidu pró-independénsia importante liu ne’ebé lidera funu atu ukun rasik an). Mensajen maka ne’e: ema hotu unidu daudaun no fó apoiu ba independénsia.

Soldadu sira fó-tiru ho kilat automátiku hasoru manifestante sira ne’ebé kilat laiha. Manifestante sira la’o to’o Semitériu Santa Cruz hodi fó-omenajen ba Sebastião Gomes, Timór-oan ida ne’ebé soldadu indonéziu sira oho tiha semana rua liubá. Tuir informasaun ne’ebé ema konsege halibur iha momentu masakre nian, ema na’in 270 mate tiha no ema na’in 385 hetan kanek. Iha 2002, hafoin independénsia, família sira buka nafatin ema na’in 70 ne’ebé mate hela. Komité Santa Cruz nian, nu’udar grupu veteranu sira iha Dili, konfirma tiha katak ema na’in 62 husi grupu ne’e mate duni maibé sira peskiza nafatin kazu ema na’in 8.

Soldadu sira oho ema iha semitériu laran no mós iha área hale’u no iha fatin seluk. Iha ospitál militár, ema indonéziu oho tiha ema ne’ebé hetan kanek ho ai-moruk musan ho formaldeídu hodi “hapara sira-nia hakilar”. Tuir informasaun ruma, iha mós ema ne’ebé mate tanba sona hela ho bee ka venenu. Iha fatin polísia Komoro nian, Dili, polísia baku manifestante sira “ne’ebé kaer hela” no obriga sira atu la’o iha ai-tarak leten. Ema ne’ebé moris nafatin hatete katak ema balun mate iha ne’ebá. Iha mós lia-anin no istória ruma katak hafoin Masakre Santa Cruz, militár sira oho ema barak loos. Timór-oan sira ne’ebé serbisu ba “intelijen” Indonézia nian fó-hatene Bispu Belo katak militár sira lori ema balun ba fatin sira-seluk. Sira futu tiha ema hirak-ne’e no lori sira iha saku laran. Seidauk halo metin informasaun hira-ne’e no númeru loloos ema ne’ebé mate tiha.
Sekuénsia sira 01:01-08:02 – Foin-sa’e Timór-oan sira prepara an ba demonstrasaun. Sira uza faru no subar iha faru nia okos “spanduk” (faixa) ho liafuan kona-ba independénsia no naran organizasaun sira pró-independénsia.
08:08-08:15 - Foin-sa’e Timór-oan sira hatudu bandeira FALINTIL nian iha sira-nia uma iha Dili.
5:00-16:09 – Karreta boot lori polísia no militár sira iha Igreja Motael nian oin. Misa iha Igreja Motael (iha fatin luan iha liur). Liutiha misa, manifestante sira hasai sira-nia bandeira no faru ho liafuan organizasaun no partidu polítiku sira-nian. Manifestante sira la’o iha portu, ró Indonézia nian no Palásiu Governu nia oin. Sira la’o hosi Dili laran. Manifestante sira la’o Externato São José nia oin. Labarik sira hateke ba, balun tama demonstrasaun. Manifestante sira la’o iha Semitériu Erói Indonézia “Seroja” nia oin no halibur hotu iha Semitériu Santa Cruz nia oin.
40:27 - Bere Tilman, ho tinan 11, hakilar "Viva!" (Bere mak membru ida husi José Belo nia grupu klandestinu. Maluk sira "bandu" Bere atu partisipa iha demonstrasaun tanba ki’ikoan. Maski nune’e, nia partisipa iha demonstrasaun no moris nafatin. Iha tinan 2014, nia sai diplomata iha Ministériu Negósius Estranjeirus no Kooperasaun. Ninia knaar mak asuntu ASEAN sira). Joana Dias uza megafone (aparellu ida atu ko’alia maka’as) no husu manifestante sira atu hatún faixa no reza besik Sebastião Gomes nia fatin-hakoi. Soldadu indonéziu fó titu. Max Stahl monu ba rai tanba manifestante sira buka halai. Nia hahú ninia filme maizumenus segundo 20 hafoin militár fó tiru. Masakre. Manifestante sira dudu malu tanba buka atu tama semitériu no proteje an husi soldadu sira-nia kilat-musan no baioneta iha muru ka rate-kakuluk nia kotuk. Max Stahl hasai filme ho kámara husi feto ida ne’ebé buka proteje an iha rate-kakuluk nia kotuk.
47:20 - Anina Souza, tinan 14, estudante ensinu sekundáriu iha eskola SMP Balide, halai ba foho ho ninia família bainhira ki’ikoan. Soldadu indonéziu sira oho ninia aman iha ai-laran (informasaun ne’ebé simu tiha husi ninia tia, Ana do Rosário Pinto, membru OPMT (Organização Popular Mulheres de Timor) nian, ne’ebé moris iha Uatukarabau tinan 1939, fulan-Janeiru no hela daudaun iha Kintál Boot, subdistritu Santa Cruz nian).
Nota sira MASTER UC ABERTURA ENGLISH
JOANA HALO TETUN
20180911 MANUELA HATAMA MASTER TETUM
Notes de roagem NOTAS DOKUMENTASAUN Peskiza: Virginia Soares de
Almeida, Simplicio De Deus nebe ninia tilun ida kua hotu iha demonstrasaun, no halo livro kona ba Demonstrasaun no partisipantes sira ne'e. Virginia ema husi Ermera,posto vila Letefoho. tel 77015874. Iha Dili Palapasu,suku Motael.
autonomisme
independénsia
Indonézia
force d'intervention
rezisténsia /// Massakre iha Rate Santa Cruz, Dili, kasete dahuluk nebe Max Stahl hasae,Dadersan to Masakre boot//Fonds Timor Leste Assembly husi kassete original 91_0062 no ida badak tan
Rush "Sang froid, le massacre du Timor Leste" : " In Cold Blood: The Massacre of East Timor"

Ancient BETA 91.0070 Beta sauvegardée
Hi8.91.0070 original tourne

Títulu Kolesaun nian Santa Cruz
 
Indeksasaun
Deskritór sira Metadata UC Tetun Joana; Metadata UC English Mx; Metadata UC Portugues Madalena; Historia; massakre; Santa Cruz; Evento Istoriku; Metadata 3 Tetun, Portugues, English; Metadata 4; Metadata UC English Revisão Luis; Metadata UC Portugues Revisão Luis; Metadata UC Tetun Revisão Luis; Metadata UC Pronto
Fatin Timor-Leste; Dili; Rate Santa Cruz; Acontesimentu Istoriku
Partisipante sira Aviano Faria; Joana Dias; Tomás Ximenes; Padre Ricardo,tuir Independensia Bispo de Dili; Domingos Segurado, professor escola,Victima massakre de Santa Cruz; Venancio Fonseca, victim Santa Cruz Massacre; 'Amali', Sergio Filomeno Marques; Levi Cortereal
Pessoa Kay Rala Xanana Gusmao, Comandante em chefe das FALINTIL
 
Direitos
Genérico Stahl, Max; Stahl, Max
Natureza de produção Production propre
Produtór Centre d'archives Max Stahl Timor Leste
Tinan Produsaun nian 1991
Direitos Max Stahl no YTV (UK)
 
Lian sira
 
Dadus Jestaun nian
Status
Data da criação 28/02/2013
Halo husi 1
Data de modificação 15/06/2020